Uzun tatil dönemlerinde öğrenciler okuldaki öğrenmelerden uzaklaşırlar ve
kendilerini kontrolsüz bir çevre içerisinde bulurlar. Tatil dönemlerinde, öğretim yılı içerisinde
öğrenilenler tekrar edilmediğinden ve zihin bunları belirli bir süre kullanmadığından dolayı
öğrenilenler zamanla unutulur ve öğrenme düzeyi düşerek, öğrenme kayıpları meydana gelir. Bundan
dolayı uzun tatil dönemleri öğrencilerin öğrenmeleri üzerinde negatif etki yapmakta ve öğrenme
kaybına neden olmaktadır. Bu çalışmada uzun tatiller esnasında öğrenmenin negatif yönde
etkilenmemesi için bir dizi tedbir ve önerileri gözden geçireceğiz.
Öğrenme, her bilim adamı tarafından faklı şekilde tanımlanmıştır. Bunun nedeni
her bilim adamının öğrenmenin farklı bir yönünü vurgulamış olmasından ve öğrenmeyi farklı psikolojik
kuramlar açısından ele almış olmalarından kaynaklanmaktadır. Her öğrenme kuramı elde edilen bilgiler
ışığında öğrenme sürecine değişik yönlerden bakar ve bunun sonucunda da farklı tanımlar ortaya
çıkar. Bu tanımlardan bazıları aşağıdaki gibidir:
“Öğrenme, uyarıcı(stimulus)ile davranım arasında(response)bağ
kurmadır.”[1] “Öğrenme, hem zekanın, hem güdülemenin, hem de transferin
ürünüdür.”[2] “Öğrenme, öğretme olayı sonucu insan davranışlarında meydana gelen
değişmedir.”[3] “Öğrenme bilgi ve beceri kazanma olayıdır.”[4]
Öğrenme, geçici bir olay değildir, süreklidir. Çevreyle etkileşimde
bulunulduğu sürece yaşamın her anında öğrenme vardır. Okuldaki öğrenmelerde, öğrenci arkadaşları ve
öğretmeniyle kurduğu etkileşim sonucunda daha önce hiç bilmediği birçok şeyi öğrenir. Okulda
arkadaşlarıyla oynarken oynadığı oyunun kurallarını, derste öğretmenini dinlerken daha önce hiç
bilmediği yeni bilgileri ve öğretmeniyle çeşitli etkileşimlerde bulunarak bakış açısını
genişletir.[5] Bu tanımlardan yola çıkarak öğrenmenin sürekli gerçekleştiğini ve bu
süreklilik esnasında bilişsel kabiliyetlerin de kendisini geliştirdiği düşünülebilir. Yani öğrenme
eylemi salt kalıcı istendik davranış değişikliği değil aynı zamanda bir disiplin sürecidir. Bu
bağlamda düşünüldüğünde söz konusu disiplin sürecinin sekteye uğraması yaz tatillerinde ne yazık ki
kaçınılmazdır.
Uzun yaz tatiline dönük endişelere yer veren NECTL (National Education Comission on Time and
Learning) raporu öğrenmenin sürekli olduğu durumlarda öğrencilerin daha iyi öğrendiklerine ve uzun
yaz tatilinin öğrenmenin ritmini kırdığına ve sürekliliğini bozduğuna vurgu yapmaktadır.
Öğrencilerin sonbaharda okula döndüklerinde önceki öğrenmelerini büyük ölçüde gözden geçirmek
zorunda kaldıkları belirtilmektedir. Buradan hareketle komisyon okul akademik takviminin
güncellenmesini ve öğrenci öğrenmesindeki farklılıkları ve toplumda meydana gelen değişimleri
dikkate alan bir takvim oluşturulmasını önermiştir.[6]
Yaz tatillerinde öğrenme kayıplarını inceleyen birçok araştırma bu kayıpları yordamada belli başlı
konuların daha etkili olduğunu göstermiştir.
1. Ailelerin sosyo-ekonomik düzeyleri
2. Ailelerin eğitim düzeyleri
3. Yıl boyunca aşırı/çok az ve plansız çalışma
Yapılan araştırmalar göstermiştir ki ailelerin sosyo-ekonomik düzeyleri öğrenci açısından yaz
tatilinde öğrenme kayıplarını artırıp azaltabiliyor. Sosyo-ekonomik düzeyi yüksek olan ailelerin
çocukları yaz tatillerinde daha fazla etkinlik yapmaları, akademik kaynaklara daha fazla yatırım
yapmaları, televizyon ve tablet gibi ekrana yönelik davranışları daha az sergilemeleri ve ailecek
daha fazla kaliteli vakit geçirmeleri gibi etkenlerden ötürü daha az bilgi kaybı yaşamaktadırlar.
[7]
Ailelerin, özellikle bakım veren rolündeki annenin eğitim düzeyi tatillerde öğrenme kayıplarının
daha fazla engellenmesini sağladığı [8] [9] ortaya konmuştur. Eğitim
düzeyi düşük ailelerde ise çocukların kendileriyle baş başa kalmaları, ailelerinin yeteri kadar
yönlendirici olamamaları ve çocukların rol modellerinin akademik olmayan tutumları nedeniyle daha
fazla öğrenme kaybı gerçekleştiği görülmüştür.
Son olarak akademik yıl boyunca aşırı plansız ya da yetersiz çalışma temposu da yaz tatili döneminde
öğrenme kayıplarına sebep olduğu yapılan çalışmalarda ortaya konmuştur. Öğrencilerin çok fazla ve
plansız çalışmaları bir süre sonra motivasyonlarının kaybolmasına ve yaz tatillerinde isteksizliğe;
tam tersi öğrencilerin akademik yıl boyunca zaten çok az çalışmaları, disiplinsizliğe ve haliyle
tatilde de bu tutumlarını devam ettirmelerine yol açtığı görülmüştür.
Öğrencilerin yaz tatili ve sonrasındaki başarı testi sonuçlarına ilişkin t-testi sonuçları Tablo
1’de verilmiştir.
Öğrencilerin yaşadıkları öğrenme kayıplarına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde, matematik [t
(191) = 9.97, p < .05], edebiyat [t (191)=8.64, p < .05] ve İngilizce [t (191)=5.68, p < .05]
derslerinde, yaz tatili dönüşünde eylül ayında yapılan başarı testlerinden yaz tatili öncesi
mayıs ayında yapılan başarı testlerine göre anlamlı şekilde daha düşük puan aldıkları
görülmektedir. Buna göre öğrencilerin bu üç dersten de önemli ölçüde öğrenme kaybı yaşadıkları
söylenebilir.
Yaz tatillerinde öğrenme kayıplarını inceleyen birçok araştırma bu kayıpları yordamada belli
başlı konuların daha etkili olduğunu göstermiştir.
Öğrencilerin yaşadıkları öğrenme kayıplarının anne ve babanın eğitim durumuna göre betimsel verileri
Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2 incelendiğinde sadece annesi lisansüstü eğitim mezunu olan öğrencilerin İngilizce dersinde
öğrenme kazancı yaşadıkları ( Χ = -1.55) bunun dışındaki tüm gruplarda öğrencilerin öğrenme kaybı
yaşadıkları görülmektedir. Annenin eğitim durumuna göre en çok kayıp matematik dersinde lisansüstü
eğitim ( Χ = 8.75) mezunlarında, edebiyat dersinde ilköğretim ( Χ = 10.35) mezunlarında ve İngilizce
dersinde ortaöğretim ( Χ = 5.97) mezunlarında gerçekleşmiştir. Annenin eğitim durumuna göre en düşük
kayıplar ise matematik dersinde lisans ( Χ = 5.16) mezunlarında, edebiyat ( Χ = 3.15) ve İngilizce (
Χ = -1.55) derslerinde lisansüstü eğitim mezunlarında gerçekleşmiştir. Babanın eğitim durumuna göre
en çok kayıp matematik dersinde lisans ( Χ = 7.25) mezunlarında, edebiyat dersinde ilköğretim ( Χ =
8.55) mezunlarında ve İngilizce dersinde ortaöğretim ( Χ = 6.15) mezunlarında gerçekleşmiştir.
Annenin eğitim durumuna göre en düşük kayıplar ise matematik dersinde ortaöğretim ( Χ = 5.23)
mezunlarında, edebiyat dersinde lisansüstü eğitim ( Χ = 3.46) mezunlarında ve İngilizce dersinde
lisans ( Χ = 2.79) mezunlarında gerçekleşmiştir.[10]
Bu araştırmanın sonuçları ortaöğretim öğrencilerinin yaz tatilinde matematik, edebiyat ve İngilizce
derslerinde öğrenme kaybı yaşadıklarını ortaya koymuştur. Bu durum son yıllarda Türkiye’nin de
gündeminde bulunmakla birlikte mevcut koşullarda çözüme tam olarak kavuşturulmuş değildir. Daha önce
bahsi geçtiği gibi Avrupa ülkeleri genellikle yaz tatilini ortalama altı ile dokuz hafta arasında
tutmakta ve öğretim yılı içine üç ya da dört tatil daha eklemektedir. Türkiye’de ise yakın zamana
kadar yaz tatili ortalama 13 hafta uygulanmakta ve yarıyıl tatili dışında aralarda tatil
bulunmamaktaydı. Son düzenlemeler ile 2019-2020 eğitim-öğretim yılı için yaz tatili iki hafta
kısaltılarak birer haftalık iki ara tatil daha eklenmiştir. Bu durum yeterli görülmemekle birlikte
olumlu bir başlangıç olarak değerlendirilebilir. Güncel durumda da yaz tatili ortalama 11 hafta
olarak uygulanmakta ve uzun bir tatil dönemi olarak görünmektedir. Eğitim-öğretim takviminin
güncellenerek yaz tatilinin daha da kısaltılması olumlu bir gelişme olabilir.
Takvim güncellenemiyorsa öğrencilerin yaz tatillerinde çeşitli etkinliklere katılmalarını sağlayacak
mekanizmaların kurulması da faydalı olabilir. Akademik bağlamda olmasa da yaz tatillerinde okullarda
veya kurumumuzda çeşitli planlanmış etkinliklerin düzenlenmesi öğrenme kayıplarını azaltabilir.
Uzaktan eğitim mekanizmasını etkin bir biçimde kullanan bir kurum olarak EduNeta bünyesinde,
hatırlatma dersleri ya da oyunlaştırılmış ders içerikleri ile öğrencilerin merakı ve disiplini diri
tutulabilir. Öğretmen tarafından yapılandırılan yaz dönemi etkinliklerinin tatilde belirli
periyotlarla uzaktan eğitim yoluyla paylaşılması öğrencileri yaz döneminde etkinliklere katılmaya
teşvik edebilir. Ayrıca öğrencilerin okul dışı araştırma ve öğrenme yetisinin geliştirilmesi ve
öğrenmeyi öğrenerek öğrenmeyi bir alışkanlık haline getirme becerisi kazanması, yaz tatillerinde de
akademik ve kültürel faaliyetlerle uğraşmalarını ve öğrenme kaybını azaltmalarını sağlayabilir.
Akademik takvimi dışındaki söz konusu önlemler politika yapıcılar tarafından alınmasa dahi kurumumuz
düzeyinde alınabilir. Bununla birlikte ailelerin yaz tatillerinde öğrencilerin öğrenme disiplinini
diri tutacak etkinlikler yapmaları, tatilde en az her dersten bir toparlayıcı kaynak bitirmelerini
sağlamaları, öğrencilerin ekranla geçirdikleri süreleri sınırlandırmaları ve birlikte kaliteli vakit
geçirmeleri de öğrenme kayıplarını en aza çekecek önermelerden biridir. Başta da belirttiğimiz gibi
öğrenme planlı bir disiplindir ve yıl boyunca öğrencilere kaldıramayacakları yüklerin yüklenmesi ve
yine kaldırabilecekleri bir programdan mahrum bırakılmaları öğrenme kayıplarına yol açacağı için
akademik takvim içerisinde öğrencinin çalışma takviminin titizlikle hazırlanması faydalı olacaktır.
Son olarak her türlü önlem alındıktan sonra bile tatilde yaşanabilecek olası bilgi kayıplarının,
tatil dönüşü öğrencilerin bitirdikleri sınıfın konuları öğrencilere hızlandırılmış bir şekilde
verilerek, en aza indirilmesi imkan dahlinde görülmektedir.
KAYNAKLAR
[1] Mustafa ERGÜN, Öğrenme Teorileri, Eğitim-Öğretim, www.egitim.aku.edu.tr
(12.03.2003)
[2] GANDER, GARDİNER, s.396-397
[3] Muhsin HESAPÇIOĞLU, Öğretim İlke ve Yöntemleri, B.5 Beta Yayınları, İstanbul, 1998,
s.11
[4] Ziya SELÇUK, Eğitim Psikolojisi, B.6, Nobel Yayınları, Ankara, 1999, s.107; ERDEN,
AKMAN, s.126
[5] Nurettin FİDAN, Münire ERDEN, Eğitime Giriş, Alkım Yayınları, İstanbul, 1998,
s.146
[6] COOPER, H. M. (2003). Summer learning loss: The problem and some solutions.
Champaign, IL: ERIC Clearinghouse on Elementary and Early Childhood Education
[7] SLATES, S. L., Alexander, K. L., Entwisle, D. R., & Olson, L. S. (2012).
Counteracting summer slide: Social capital resources within socioeconomically disadvantaged
families. Journal of Education for Students Placed at Risk (JESPAR), 17(3), 165-185.
[8] KARABAY, E. (2013). Aile ve okul özelliklerinin PISA okuma becerileri, matematik ve
fen okuryazarlığını yordama gücünün yıllara göre incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi
Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
[9] PALA, N. M. (2008). PISA 2003 sonuçlarına göre öğrenci ve sınıf özelliklerinin
matematik okuryazarlığına ve problem çözmeye etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi Fen
Bilimleri Enstitüsü, Balıkesir.
[10] Ferudun SEZGİN, Onur ERDOĞAN, Sinan DAĞ, Ortaöğretim Öğrencilerinin Yaz Tatili
Öğrenme Kayıpları: Aile Eğitim Düzeyine İlişkin Bir Analiz.
